آرمانان- پلاستیک در هر گوشهای از سیستم کشاورزی و غذایی نفوذ کرده است: از سینیهای نشا، فیلمهای مالچ و لولههای آبیاری گرفته تا جعبههای حملونقل و بستهبندیهای یکبارمصرف. بواقع پیش از آنکه محصولات غذایی به قفسه فروشگاه برسند، پلاستیک وارد زنجیره خوراک شده است. استفاده از آن ارزان، کارآمد و راحت است؛ از محصولات محافظت میکند و ضایعات غذایی را کاهش میدهد، اما به همان اندازه که مفید به نظر میرسد، اثرات مخرب و ماندگاری بهجا میگذارد. طبق آمار فائو، سالانه بیش از ۱۲.۵ میلیون تُن پلاستیک فقط در کشاورزی مصرف میشود و در بخش بستهبندی مواد غذایی نیز ۳۷ میلیون تُن دیگر بهکار میرود. متأسفانه بخش بسیار کمی از این حجم عظیم بازیافت میشود و مابقی به شکل زباله در محیط باقی میماند. مقابله با آلودگی پلاستیکی در سیستمهای غذایی، اقدام جهانی فائو به مناسبت روز جهانی محیط زیست ۲۰۲۵ است.
پلاستیک، تهدیدی پنهان برای خاک، غذا و سلامت انسان
زبالههای پلاستیکی بهسادگی از بین نمیروند، بلکه طی سالها به ذرات ریز تجزیه میشوند. تحقیقات فائو تأیید میکند که حتی مقادیر میکروسکوپی از پلاستیک میتواند بر نگهداری آب، فعالیت میکروبی خاک و رشد گیاهان اثر بگذارد. بدتر آنکه شواهدی از جذب ریزپلاستیکها و مواد شیمیایی وابسته به پلاستیک توسط گیاهان مشاهده شده و احتمال رسیدن آنها به بخشهای خوراکی وجود دارد. این یافتهها که در اواخر ۲۰۲۵ منتشر خواهد شد، زنگ خطری جدی برای سلامت خاک، محصولات و مصرفکنندگان است.
فرصتی برای اقدام: روز جهانی محیط زیست ۲۰۲۵
فائو به مناسبت روز جهانی محیط زیست ۲۰۲۵، کشورهای عضو، کشاورزان و صنایع را به کاهش وابستگی به پلاستیک دعوت میکند تا از طریق راهکارهای عملی، فناوریهای نوآورانه و سیاستگذاریهای هوشمند. این اقدامات بهگونهای طراحی شدهاند که بدون آسیب به امنیت غذایی یا درآمد کشاورزان، بتوانند مسیر پایداری را هموار کنند.
نقشه راه کشاورزی بدون پلاستیک
آییننامه داوطلبانه استفاده پایدار از پلاستیک در کشاورزی که با مشارکت دولتها، دانشمندان، تولیدکنندگان و شرکتها تدوین شده، اکنون بهعنوان راهنمایی جامع در دسترس است. این سند بر سه اصل کلیدی تأکید دارد: کاهش مصرف در صورت امکان/ استفاده مجدد در شرایط مناسب/ بازیافت ایمن و اصولی.
هدف نهایی، گذار تدریجی از پلاستیکهای یکبارمصرف به سمت موادی است که با خاک سازگار بوده و زنجیره تولید را پایدار نگه دارند.
از مواد زیستپایه تا شیوههای نوین کشاورزی
فناوریهای نوآورانه در حوزه زیستپایه و زیستتجزیهپذیر نویدبخش آیندهای بدون پلاستیک هستند. این مواد، حاصل بازیافت پسماندهای کشاورزی، مواد آلی و پلیمرهای طبیعیاند که بهراحتی در خاک تجزیه میشوند و حتی میتوانند سلامت آن را ارتقا دهند.
بهعنوان مثال، در صنعت موز که سالها به استفاده از پلاستیکهای سنگین برای بستهبندی و حفاظت وابسته بوده، «انجمن جهانی موز» فائو در حال همکاری با تولیدکنندگان است تا راهکارهای جایگزین را عملی کرده و استفاده از پلاستیک را کاهش دهد.
مدیریت ضایعات شیمیایی و سموم
یکی دیگر از تهدیدهای جدی، ظروف پلاستیکی سموم شیمیایی است که اغلب در مزارع رها یا سوزانده میشوند. فائو با آموزش تکنیکهای امن مانند «سه بار شستوشو» و ایجاد شبکههای جمعآوری و بازیافت، به کشورها کمک میکند تا از آلودگی بیشتر خاک جلوگیری کنند.
علم در خدمت شفافیت و آگاهی
فائو با همکاری آژانس بینالمللی انرژی اتمی، پژوهشهای پیشرفتهای در زمینه ردیابی ریزپلاستیکها در خاک آغاز کرده است. این تحقیقات به توسعه ابزارها و استانداردهایی منجر خواهد شد که کشورها را قادر به اندازهگیری دقیق آلودگی و واکنش مؤثرتر میکند.
همچنین بررسی ریزپلاستیکها در غذا، آب، نمک، ماهی و حتی سبزیجات، نشان میدهد که خطر تنها محدود به خاک نیست. تحقیقات در خصوص تأثیر این ذرات بر سلامت انسان و میکروبیوم روده همچنان ادامه دارد، اما اقدامات اولیه برای اطلاعرسانی به مصرفکنندگان و بهبود استانداردهای ایمنی در حال اجراست.
برنامههای ملی در حال حرکت
در کشورهای مختلف، برنامههای میدانی در حال تغییر رویکردها هستند:
در سریلانکا، پروژه CIRCULAR با حمایت اتحادیه اروپا به حذف بستهبندیهای یکبارمصرف و اصلاح طراحی فروشگاهها کمک میکند.
در کنیا و اروگوئه، برنامه FARM با تلفیق آموزش، اصلاحات سیاستی و فناوریهای جدید، ردپای پلاستیک در کشاورزی را کاهش میدهد.
برنامه «پزشکان خاک» فائو نیز با آموزش کشاورز به کشاورز، ابزارهای عملی برای مقابله با آلودگی خاک را در اختیار قرار میدهد.
تهدید جهانی پلاستیک در دریا
آلودگی پلاستیکی تنها محدود به خشکی نیست. تجهیزات ماهیگیری رها شده یا گمشده همچنان از عوامل اصلی نابودی اکوسیستمهای دریایی و اقتصادهای ساحلی هستند. فائو با تدوین دستورالعملهایی برای نشانهگذاری تجهیزات صیادی و اجرای پروژه جهانی GloLitter، در حال کمک به ۳۰ کشور است تا مدیریت پسماند در بنادر، فناوریهای پاکتر و ردیابی زبالههای دریایی را توسعه دهند.
آیندهای بدون پلاستیک در کشاورزی ممکن است
رویکرد فائو به مقابله با آلودگی پلاستیکی، جامع و چندوجهی است؛ از سیاستگذاری و تحقیق گرفته تا پایلوتهای میدانی و راهنماییهای کاربردی. تغییرات گسترده، نیازمند بازنگری در کل زنجیره تولید، توزیع و مصرف غذا است. اما با گامهایی هدفمند، میتوان به سوی سیستمهای کشاورزی و غذایی پایدار، مقاوم و بدون وابستگی به پلاستیک حرکت کرد.
منبع: FAO
