آرمانان- راهآهن سراسری ایران را معمولاً با پل ورسک، تونلهای کوهستانی البرز و زاگرس و اتصال دریای خزر به خلیج فارس میشناسیم؛ اما این پروژه بزرگ تنها یک دستاورد مهندسی نیست. این مسیر ۱۳۹۴ کیلومتری که در سال ۲۰۲۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد، نخستین شبکه ریلی سراسری ایران بود که شمال و جنوب کشور را به یکدیگر متصل میکرد. با ایجاد این مسیر، جریان جابهجایی انسان، کالا و محصولات غذایی دگرگون شد و بسیاری از مناطق برای نخستینبار از طریق شبکهای منظم به بازارهای ملی دسترسی پیدا کردند. ساخت راهآهن، از تأمین مالی پروژه تا شکلگیری بازارهای محلی و جابهجایی محصولات کشاورزی، بر اقتصاد خوراک و فرهنگ غذایی ایران نیز تأثیر گذاشت. این یادداشت به بهانه سالروز ثبت جهانی راه آهن ایران در یونسکو، نگاهی دارد به نقش راه آهن بر سفره ایرانیان.
تأمین هزینه راهآهن از مالیات بر خوراک
یکی از ویژگیهای مهم ساخت راهآهن، شیوه تأمین مالی آن بود. دولت وقت برای پرهیز از اتکا به وامهای خارجی، بخش مهمی از هزینه پروژه را از طریق مالیات بر کالاهای پرمصرفی مانند قند، شکر و چای تأمین کرد. پژوهشهای تاریخی، از جمله آثار سلویا لمانچیک و میکیا کویاگی، نشان میدهد این سیاست اگرچه استقلال مالی پروژه را تقویت کرد، اما فشار اقتصادی قابل توجهی بر خانوارهای ایرانی وارد آورد؛ زیرا مالیات مستقیماً بر کالاهایی اعمال میشد که در زندگی روزمره مردم جایگاه مهمی داشتند.
راهآهن و دگرگونی کشاورزی
ساخت مسیر ریلی در برخی مناطق پیامدهایی برای کشاورزی نیز داشت. در بخشهایی از شمال کشور، بهدلیل نگرانی از شیوع مالاریا در محیطهای مرطوب، محدودیتهایی برای کشت برنج در مجاورت کارگاههای راهآهن اعمال شد و تعدادی از کشاورزان ناچار شدند زمینهای خود را واگذار کنند یا به نیروی کار پروژه تبدیل شوند.
در مقابل، پس از بهرهبرداری از راهآهن، امکان انتقال سریعتر محصولات کشاورزی میان مناطق مختلف کشور فراهم شد. برنج، مرکبات، غلات و دیگر محصولات با سرعت و امنیت بیشتری به بازارهای دوردست میرسیدند و شبکه توزیع مواد غذایی نسبت به گذشته کارآمدتر شد.
ایستگاهها؛ فراتر از محل توقف قطار
تأثیر راهآهن تنها به جابهجایی کالا محدود نبود. در اطراف ایستگاهها، هتلهای کوچک، چایخانهها، قهوهخانهها و بازارهای محلی شکل گرفتند. روستاییان محصولات خود را برای فروش به این مراکز میآوردند و ایستگاهها به فضاهایی برای تبادل اقتصادی و اجتماعی تبدیل شدند.
حتی در دوران ساخت پروژه نیز، در اردوگاههای کارگری، چایخانهها و فروشگاههای کوچک برای کارگران ایرانی و مهندسان خارجی ایجاد شده بود. پژوهشهای تاریخی نشان میدهد که پس از پایان عملیات ساختمانی، برخی از کارگران، بهویژه در مناطقی مانند لرستان، به دلیل از دست دادن شغل، در اطراف ایستگاهها به امید دریافت غذا یا کمک مالی از مسافران حضور مییافتند؛ موضوعی که نشان میدهد ایستگاههای راهآهن به کانونهای مهم معیشتی و اجتماعی تبدیل شده بودند.
چایخانههای راهآهن و استمرار یک فرهنگ
در تهران نیز فضای پیرامون ایستگاه راهآهن به تدریج میزبان چایخانهها و قهوهخانههای متعددی شد. «قهوهخانه سنتی آذری» که از سال ۱۳۲۷ در نزدیکی میدان راهآهن فعالیت میکند، نمونهای شناختهشده از تداوم این فرهنگ است. این مکانها تنها محل نوشیدن چای یا صرف غذاهای ساده نبودند؛ بلکه نقش مهمی در شکلگیری روابط اجتماعی، استراحت مسافران و انتقال فرهنگ شفاهی ایفا میکردند.
میراثی که هنوز ادامه دارد
راهآهن سراسری ایران امروز نیز در جابهجایی غلات، میوه، مواد غذایی و توسعه گردشگری ریلی نقش مهمی دارد. بسیاری از ایستگاهها همچنان محل عرضه خوراکهای محلی هستند و سفر با قطار فرصتی برای آشنایی با تنوع غذایی مناطق مختلف ایران فراهم میکند.
با این حال، تاریخ راهآهن تنها روایت پیشرفت صنعتی نیست. این پروژه در کنار دستاوردهای فنی و اقتصادی، هزینههای اجتماعی نیز داشت؛ از فشار مالی ناشی از مالیات بر اقلام خوراکی گرفته تا تغییر الگوهای معیشت در برخی مناطق. همین دوگانگی، راهآهن سراسری ایران را به نمونهای ارزشمند از پیوند میان زیرساخت، اقتصاد، فرهنگ و خوراک تبدیل کرده است.
راهآهن سراسری ایران فقط ریلهایی از فولاد نیست؛ روایتی است از اینکه چگونه یک پروژه ملی میتواند بر سفره مردم، بازارهای محلی، فرهنگ چایخانهها و شیوه زندگی روزمره جامعه اثر بگذارد؛ اثری که همچنان در حافظه تاریخی و فرهنگی ایران باقی مانده است.
منابع اصلی:
- قانون اجازه انحصار دولتی قند و چای (مصوب ۹ خرداد ۱۳۰۴)، موجود در پایگاههای قوانین ایران.
- Mikiya Koyagi، Iran in Motion: Mobility, Space, and the Trans-Iranian Railway (Stanford University Press, ۲۰۲۱) و مقاله «The Vernacular Journey: Railway Travelers in Early Pahlavi Iran, 1925–۵۰» در International Journal of Middle East Studies (۲۰۱۵).
- پرونده ثبت یونسکو (Nomination Text و اسناد رسمی در whc.unesco.org/en/list/1585).
- https://rogerfarnworth.com/2020/03/24/railways-in-iran-part-2-the-1910-to-1945/
