آرمانان- هوش مصنوعی، شبیه یک وال سرگردان است اما در خشکی. همه چیز را یکجا میبلعد بخصوص آب را! همیشه تشنه است و سیرآبی ندارد. شاید در نگاه اول، هوش مصنوعی را موجودی غیرمادی در فضای ابری تصور کنیم، اما واقعیت فیزیکی آن، بسیار سختتر و تشنهتر از این تصورات است.
«هزینههای زیستمحیطی هوش مصنوعی؛ ردپاهای کربن، آب و زمین» عنوان آخرین گزارش مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل (UNU-INWEH) است. این گزارش با هدف افشای ابعاد فیزیکی و زیستمحیطی توسعه هوش مصنوعی تدوین شده است. هدف اصلی این است که نشان دهد هوش مصنوعی، برخلاف تصور رایج، تنها در فضای دیجیتال وجود ندارد، بلکه زیرساختهای آن، فشار بیسابقهای بر منابع طبیعی زمین وارد میکند. مصرف برق را فراتر از انتظار بالا میبرد و آب را یکجا سر میکشد. مصرف آبِ بیش از اندازه، محیط زیست را آسیبپذیر میکند. حیاتوحش در تنگنا قرار میگیرد و کشاورزی حاصلی نخواهد داشت.
بخش اول این گزارش به بررسی دیدگاههای راهبردی می پردازد:
پروفسور تشیلیدزی ماروالا (Tshilidzi Marwala)، رئیس دانشگاه سازمان ملل و معاون دبیرکل سازمان ملل متحد، در مورد ضرورت تغییر رویکرد هوش مصنوعی میگوید: «هوش مصنوعی پتانسیل عظیمی برای پیشبرد منافع بشری دارد، اما این پیشرفت نباید به بهای تخریب سلامت سیاره ما باشد. ما باید تضمین کنیم که تکامل هوش مصنوعی، پایدار و عادلانه باشد و منجر به تشدید بحرانهای زیستمحیطی در جوامع آسیبپذیر نشود.»
دکتر کاوه مدنی (Kaveh Madani)، مدیر مؤسسه UNU-INWEH و یکی از نویسندگان اصلی این گزارش، بر لزوم تغییر نگاه به این فناوری تأکید میکند: «بسیاری از مردم تصور میکنند هوش مصنوعی، غیرمادی است، اما در واقعیت، این فناوری به زیرساختهای فیزیکی عظیمی متکی است که تشنهی انرژی، آب و زمین هستند. تمرکز صرف بر “کربن” کافی نیست؛ ما باید ردپای آب و زمین را نیز ردیابی کنیم، زیرا این منابع، در بسیاری از نقاط جهان در وضعیت بحرانی قرار دارند.»
بخش دوم: تحلیلهای آماری و یافتههای کلیدی
این مطالعه که توسط تیمی متشکل از دکتر کاوه مدنی، دکتر لیلا نیایش (Leila Niayesh)، حمید کلهر (Hamid Kalhor) و کوهی کانهکو (Kohei Kaneko) تهیه شده، یافتههای تکاندهندهای را در خصوص بحران های پیشِرو با وجود استفاده بی رویه از هوش مصنوعی ارائه میدهد:
۱. بحران انرژی (الکتریسیته):
- مصرف برق مراکز داده جهانی برای هوش مصنوعی تا سال ۲۰۳۰ به ۹۴۵ تراوات-ساعت خواهد رسید.
- این مقدار معادل مجموع مصرف سالانه کشورهای پاکستان، بنگلادش و نیجریه (با جمعیت ۶۵۰ میلیون نفر) است. این حجم از برق میتواند نیازهای مسکونی ۱.۳ میلیارد نفر در آفریقا را برای بیش از ۵ سال تأمین کند.
۲. ردپای آب (Water Footprint):
- مصرف آب برای خنکسازی سیستمهای هوش مصنوعی تا سال ۲۰۳۰ به ۹.۳ تریلیون لیتر میرسد.
- این مقدار معادل کل نیاز آب شرب مسکونی ۱.۳ میلیارد نفر در آفریقا برای یک سال کامل است. در مقیاس جهانی، این حجم از آب میتواند نیاز شرب تمام ۸.۱ میلیارد نفر جمعیت زمین را برای ۱.۶ سال تأمین کند.
۳. ردپای زمین و اثرات کربنی:
- زیرساختهای انرژی هوش مصنوعی تا سال ۲۰۳۰، مساحتی بالغ بر ۱۴,۵۰۰ کیلومتر مربع را اشغال خواهند کرد (۱۰ برابر مساحت شهر مکزیکوسیتی).
- برای خنثی کردن گازهای گلخانهای ناشی از این مصرف انرژی، به کاشت ۶.۷ میلیارد درخت نیاز است (دو برابر کل درختان موجود در بریتانیا).
بخش سوم: تحلیلهای فنی و عدالت زیستمحیطی
تضاد کربن و آب:
این گزارش تأکید میکند که تلاش برای رسیدن به «کربن صفر» همیشه به معنای حفظ محیطزیست نیست. برای مثال، استفاده از سوختهای زیستی برای کاهش کربن، میتواند مصرف آب را ۳۰ برابر و اشغال زمین را ۱۰۰ برابر افزایش دهد.
مرحله استنتاج (Inference) در مقابل آموزش (Training):
تحقیقات دکتر لیلا نیایشی نشان میدهد که ۸۰ تا ۹۰ درصد کل مصرف انرژی هوش مصنوعی، نه در مرحله آموزش مدلها، بلکه در مرحله «استنتاج» (زمانی که کاربر از مدل سوال میپرسد و مدل پاسخ میدهد) رخ میدهد. به عنوان مثال، تخمین زده می شود که آموزش مدل ChatGPT-5 معادل ۱ میلیارد لیتر آب مصرف کرده باشد.
نابرابری جهانی:
حمید کلهر و تیم تحقیقاتی او اشاره میکنند که دیتاسنترها فشار ناعادلانهای بر کشورهای میزبان وارد میکنند. در سال ۲۰۲۳، مراکز داده در ایرلند به تنهایی ۲۱ درصد از کل برق کشور را مصرف کردهاند، در حالی که سود اقتصادی این صنعت به شرکتهای چندملیتی میرسد.
بخش چهارم: شش اصل برای هوش مصنوعی مسئولانه
در پایان، این گزارش، تحت نظارت پروفسور ماروالا، رییس دانشگاه سازمان ملل، شش اصل بنیادین را برای توسعه پایدار پیشنهاد میکند:
- شفافیت کامل (Transparency): الزام شرکتهای فناوری به گزارش دقیق ردپای آب، زمین و کربن.
- بهینهسازی در طراحی (Optimization): اولویت دادن به مدلهای کوچکتر و بهینهتر به جای مدلهای غولآسا.
- عدالت زیستمحیطی (Environmental Justice): عدم استقرار مراکز داده در مناطقی که با بحران آب و انرژی دست و پنجه نرم میکنند.
- مسئولیت در چرخه عمر (Life Cycle Accountability): مدیریت صحیح زبالههای الکترونیکی و سختافزارهای قدیمی.
- حکمرانی جهانی (Global Governance): ایجاد استانداردهای بینالمللی برای نظارت بر مصرف منابع.
- آگاهی کاربر (User Awareness): اطلاعرسانی به کاربران درباره هزینه زیستمحیطی هر درخواست (Prompt) در هوش مصنوعی.
این گزارش هشدار میدهد که اگر هوش مصنوعی به صورت «مسئولانه» توسعه نیابد، پیشرفت دیجیتالِ ما به قیمت نابودی منابع حیاتی کره زمین تمام خواهد شد. اگرچه تکنولوژی برگشت پذیر نیست اما شاید نیاز باشد که گاهی فکر کنیم، هر «چت» ما چه قیمتی برای زمین دارد؟
در حاشیه: ظاهرا تکنولوژی آنقدر غیر قابل برگشت است که حتی ما که این گزارش را در نقد هوش مصنوعی ترجمه کرده ایم، برای انتخاب عکسی مناسب، چاره ای جز کمک گرفتن از هوش مصنوعی نداشتیم!
منبع: UNU INWEH Report The Env Cost of AI 2026
تکنولوژی
